به گزارش خبرگزاری حوزه، ششمین برنامه از سلسلهبرنامههای رونمایی کتابهای قرآنی، همزمان با هفته کتاب و کتابخوانی و سالگرد بزرگداشت علامه طباطبایی(ره)، امروز ۲۴ آبانماه در فرهنگسرای قرآن برگزار شد. در این مراسم، کتاب «قرآن و فصل جنگ» با زیرعنوان «راهکارهای قرآنی برای سرگشتگیهای زمان جنگ»، نوشته حجتالاسلام والمسلمین مهدی شجریان رونمایی شد. شجریان، نویسنده اثر، در این نشست با تشریح چگونگی شکلگیری کتاب، به تبیین ظرفیتهای قرآن کریم برای مواجهه با شرایط جنگی پرداخت و گفت: پرسش اصلی در زمان بروز جنگ این است که هر فرد با توجه به جایگاه، مسئولیت و حرفهای که دارد، چه وظیفهای بر عهده میگیرد و چگونه میتواند متناسب با شرایط پیشآمده عمل کند. پاسخ به این پرسش را باید در آموزههای قرآن جستوجو کرد؛ چراکه این کتاب آسمانی تنها به بیان کلیات اعتقادی و اخلاقی نمیپردازد، بلکه برای موقعیتهای دشوار زندگی انسان نیز راهکار و جهتگیری عملی ارائه میدهد.
وی با اشاره به اینکه ایده اولیه نگارش این اثر در جریان جنگ ۱۲ روزه شکل گرفت، اظهار کرد: آغاز این جنگ با روزهای منتهی به ماه محرم همزمان شده بود و حدود دو هفته تا شروع این ماه باقی مانده بود. در آن مقطع قرار بود برای انجام فعالیتهای تبلیغی به استان البرز بروم، اما شرایط جنگی، فضای متفاوتی را ایجاد کرده بود و موضوعی که پیشتر برای سخنرانی در نظر گرفته بودم، دیگر تناسب لازم را با وضعیت جامعه نداشت. به همین دلیل، مسئله اصلی برای من این شد که در چنین شرایطی، افراد مختلف جامعه با توجه به مسئولیت و موقعیت خود چه وظیفهای دارند و قرآن کریم در این زمینه چه پاسخی ارائه میکند.
این نویسنده ادامه داد: بر همین اساس، موضوع سخنرانیهای دهه نخست محرم را به بررسی وظایف افراد در شرایط جنگی اختصاص دادم و تلاش کردم با مراجعه به آیات قرآن، به این پرسش پاسخ دهم. این مباحث در جلسات ماه محرم مطرح شد و پس از آن نیز در جمعی از طلاب در قم مورد بحث و بررسی قرار گرفت. استقبال حاضران و پیشنهاد برخی استادان برای تدوین و انتشار این مباحث، زمینه نگارش کتاب را فراهم کرد. در واقع، محتوای اثر ابتدا در قالب سخنرانی و گفتوگو شکل گرفت و سپس با استفاده از یادداشتها و فیشهای پژوهشی، به ساختاری منسجم برای انتشار تبدیل شد.
نویسنده کتاب «قرآن و فصل جنگ» با اشاره به روند تدوین اثر بیان کرد: در مردادماه همان سال، نگارش کتاب را با اتکا به یادداشتها و مطالبی که از قبل گردآوری کرده بودم، آغاز کردم. حدود یک ماه بهصورت فشرده و روزانه بین ۱۲ تا ۱۴ ساعت روی تدوین و تنظیم مطالب کار کردم و متن کتاب در پایان مردادماه آماده شد. با این حال، انتشار اثر بهدلیل طیشدن مراحل اداری و اجرایی نزدیک به یک سال به طول انجامید. در این فاصله، جنگ دیگری نیز اتفاق افتاد و همین مسئله نشان داد که موضوع مورد بحث کتاب، محدود به یک مقطع زمانی خاص نیست و جامعه در موقعیتهای مختلف ممکن است با پرسشهایی مشابه درباره مسئولیتهای خود در شرایط بحرانی مواجه شود.
شجریان با اشاره به استقبال جامعه تبلیغی از مباحث کتاب، تصریح کرد: بر اساس آماری که از سوی دفتر تبلیغات اسلامی ارائه شده، این اثر در میان مبلغان مورد توجه قرار گرفته است. همچنین مباحث کتاب در قالب یک دوره آموزشی ۴۰ ساعته و طی ۴۰ جلسه در مرکز آموزشهای کاربردی دفتر تبلیغات اسلامی ضبط شده و بیش از هزار مبلغ در این دوره شرکت کردهاند. این استقبال نشان میدهد که پرداختن به وظایف دینی و اجتماعی افراد در شرایط جنگی، موضوعی مورد نیاز برای فعالان تبلیغی است و میتواند به آنان در پاسخگویی به پرسشهای جامعه کمک کند.
وی با بیان اینکه کتاب بر پایه یک پرسش کاربردی شکل گرفته است، گفت: در تدوین اثر تلاش کردم بهجای پرداختن صرف به مباحث نظری، از آیات قرآن کریم برای استخراج راهکارهایی استفاده کنم که در زندگی فردی و اجتماعی قابلیت اجرا داشته باشند. پرسش محوری این بود که انسان در وضعیت جنگی چه باید بکند و چگونه میتواند از سردرگمی، اضطراب و رفتارهای هیجانی فاصله بگیرد. برای پاسخ به این مسئله، حدود ۶۰۰ آیه مرتبط با موضوع بررسی شد و در نهایت ۲۰ راهبرد عملی از مجموعه این آموزهها استخراج شد. روش کار نیز بر تحلیل مضمونی آیات استوار بود تا مضامین مرتبط با مسئولیت انسان در شرایط جنگی، در قالب چارچوبی مشخص دستهبندی شوند.
۲۰ راهبرد قرآنی برای مواجهه با شرایط جنگی
شجریان درباره چارچوب اصلی کتاب توضیح داد: این راهبردها در چهار حوزه تنظیم شدهاند که عبارتاند از مسئولیت انسان در قبال خود، مسئولیت او در برابر خداوند، وظایفش در برابر جامعه و چگونگی مواجهه با دشمن. این تقسیمبندی کمک میکند تا موضوع جنگ تنها از زاویه نظامی یا سیاسی بررسی نشود و ابعاد مختلف مسئولیت انسان در چنین موقعیتی مورد توجه قرار گیرد. گاهی تصور میشود که در شرایط جنگی، وظیفه افراد صرفاً به حضور در میدان یا حمایتهای مستقیم محدود است؛ در حالی که آموزههای قرآن نشان میدهد هر فرد، متناسب با توانایی و جایگاه خود، مسئولیتهایی دارد که باید آنها را بشناسد و به انجام برساند.
وی نخستین حوزه را مسئولیت انسان در قبال خود دانست و اظهار کرد: انسان در شرایط جنگی پیش از هر چیز باید وضعیت درونی خود را سامان دهد. اضطراب، ترس، نگرانی و سردرگمی میتواند قدرت تصمیمگیری را کاهش دهد و زمینه رفتارهای نادرست را فراهم کند. از این رو، یکی از وظایف مهم انسان در چنین موقعیتی، مراقبت از وضعیت روحی و اخلاقی خویش است. فرد باید بتواند بر هیجانهای خود مسلط شود، آرامش و تعادلش را حفظ کند و اجازه ندهد فشارهای ناشی از حوادث بیرونی، او را از مسیر درست خارج کند. تقویت بنیانهای اخلاقی و روحی نیز در همین چارچوب اهمیت پیدا میکند؛ زیرا مواجهه صحیح با بحران، بدون برخورداری از استحکام درونی امکانپذیر نیست.
این پژوهشگر دینی دومین حوزه را رابطه انسان با خداوند دانست و بیان کرد: شرایط دشوار میتواند فرصتی برای بازنگری در نسبت انسان با پروردگار باشد. در زندگی روزمره ممکن است برخی افراد از توجه به معنویت و انجام وظایف عبادی فاصله بگیرند، اما وقوع حوادثی مانند جنگ، نیاز انسان به قدرت الهی و اتکا به خداوند را دوباره آشکار میکند. در این وضعیت، فرد باید رابطه خود را با خدا بازتعریف کند و به این نکته توجه داشته باشد که بندگی و توکل، بخشی از مسئولیت او در همه شرایط زندگی است، نه موضوعی محدود به روزهای آرام و بدون بحران.
شجریان برای توضیح این مسئله به خاطرهای از یکی از بستگان خود اشاره کرد و گفت: فردی را میشناسم که حدود ۲۰ سال نماز نخوانده بود، اما در جریان جنگ ۱۲ روزه بهگونهای متأثر شد که دلش برای سجاده و نماز تنگ شد و درخواست کرد دوباره بتواند نماز بخواند. این اتفاق نشان میدهد که گاهی شرایط خاص اجتماعی و حوادث بزرگ، زمینه بیداری معنوی افراد را فراهم میکند و انسان را متوجه نیازهای عمیق خود میسازد. بنابراین، یکی از پیامهای قرآن برای روزهای جنگ، توجه دوباره به رابطه با خداوند و تقویت پیوند معنوی با پروردگار است.
وی با اشاره به دو حوزه دیگر در ساختار کتاب افزود: بخش سوم به مسئولیت انسان در قبال جامعه و بخش چهارم به چگونگی مواجهه با دشمن اختصاص دارد. این دو محور نشان میدهند که مسئولیتهای فرد در جنگ، صرفاً به اصلاح وضعیت شخصی یا انجام عبادت محدود نمیشود و انسان در برابر دیگر اعضای جامعه نیز وظایفی بر عهده دارد. همچنین شناخت حدود و شیوه مواجهه با دشمن، باید بر اساس مبانی قرآنی صورت بگیرد. در مجموع، این چهار حوزه به دنبال آن هستند که تصویری جامع از مسئولیت انسان ارائه دهند و نشان دهند که هر فرد در شرایط جنگی، در کنار توجه به خود و خداوند، باید نسبت به جامعه و تحولات پیرامونی نیز احساس مسئولیت داشته باشد.
نویسنده کتاب با تأکید بر اینکه قرآن باید در متن زندگی اجتماعی مورد رجوع قرار گیرد، اظهار کرد: یکی از مشکلات این است که گاهی از آموزههای دینی تنها در شرایط عادی و در قالب مباحث فردی سخن گفته میشود، در حالی که قرآن برای موقعیتهای دشوار و پیچیده نیز راهنمایی دارد. وقتی جنگ رخ میدهد، پرسشهایی درباره رفتار فردی، مسئولیت اجتماعی، حفظ آرامش، حمایت از دیگران و نحوه برخورد با دشمن مطرح میشود. اگر این پرسشها با مراجعه به قرآن پاسخ داده شوند، میتوان از شکلگیری رفتارهای نادرست و تصمیمهای شتابزده جلوگیری کرد و به جامعه در عبور از بحران یاری رساند.
جهاد در منطق قرآن؛ دفاع در برابر ظلم
شجریان در بخش دیگری از سخنان خود به مباحث مربوط به جهاد و جنگ در قرآن کریم پرداخت و با اشاره به اینکه قرآن دارای ۶۲۳۶ آیه است، گفت: حدود ۶۰۰ آیه به موضوع جهاد اختصاص دارد. این میزان نشان میدهد که موضوع جنگ و دفاع در آموزههای اسلامی از اهمیت برخوردار است، اما برای شناخت نگاه قرآن باید آیات را در کنار یکدیگر و با توجه به زمینه تاریخی و محتوایی آنها بررسی کرد. نمیتوان تنها با جداکردن چند آیه، تصویری کامل از دیدگاه اسلام درباره جنگ ارائه داد؛ بلکه باید نسبت میان صلح، دفاع، مقابله با ظلم و رعایت حدود اخلاقی را نیز در نظر گرفت.
وی با اشاره به دوران حکومت پیامبر اسلام(ص) در مدینه اظهار کرد: در حدود ۱۰ سال حضور پیامبر(ص) در مدینه، نزدیک به ۸۰ جنگ و درگیری در منابع تاریخی ثبت شده است. این آمار گاهی دستاویزی برای طرح اتهام خشونتطلبی علیه اسلام قرار میگیرد، اما بررسی دقیقتر گزارشهای تاریخی تصویر متفاوتی ارائه میدهد. بر اساس بررسی منابعی همچون «تاریخ خمیس»، «تاریخ یعقوبی» و «سیره ابنهشام»، از مجموع این جنگها تنها در حدود ۳۰ مورد تلفات نظامی گزارش شده و در نزدیک به ۵۰ مورد، کسی کشته نشده است. بنابراین، صرف شمارش جنگها بدون بررسی ماهیت و نتایج آنها نمیتواند مبنای قضاوت درباره سیره پیامبر(ص) باشد.
این پژوهشگر دینی ادامه داد: در پژوهشی که یکی از استادان متخصص تاریخ در دانشگاه تهران انجام داده، مجموع تلفات این جنگها حدود ۶۰۰ نفر برآورد شده است؛ بخش عمده این تلفات نیز به پنج جنگ مربوط میشود و در ۲۵ جنگ دیگر، شمار کشتهشدگان هرکدام بین یک تا پنج نفر بوده است. این آمارها ضرورت بازخوانی تاریخی سیره پیامبر(ص) را نشان میدهد. برای داوری درباره جنگهای صدر اسلام باید شرایط هر واقعه، علت آغاز درگیری، رفتار طرف مقابل و میزان خسارتها بررسی شود و نباید بدون توجه به این زمینهها، همه رخدادها را در یک عنوان کلی قرار داد.
شجریان با یادآوری نمونهای از رفتار کریمانه پیامبر(ص) با یکی از دشمنان سابق خود اظهار کرد: در گزارشهای مربوط به سیره پیامبر(ص)، نمونههایی از عیادت ایشان از افرادی دیده میشود که پیشتر با آن حضرت دشمنی داشتهاند. چنین رفتاری میتوانست نگاه فرد را تغییر دهد و زمینه گرایش او به اسلام را فراهم کند. این شیوه نشان میدهد که در منطق اسلامی، حتی در مواجهه با مخالفان نیز اخلاق و کرامت انسانی جایگاه خود را حفظ میکند و مقابله با دشمن به معنای کنارگذاشتن همه اصول اخلاقی نیست.
ضرورت تبیین قرآنی مسئولیتهای جامعه
در ادامه این برنامه، رحیم قربانی، سرپرست فرهنگسرای قرآن، با اشاره به همزمانی رونمایی کتاب با هفته کتاب و کتابخوانی و سالگرد بزرگداشت علامه طباطبایی(ره)، اظهار کرد: کتاب و مطالعه در فرهنگ اسلامی جایگاه مهمی دارد و قرآن کریم بهعنوان عالیترین کتاب هدایت، باید در زندگی فردی و اجتماعی انسان حضور داشته باشد. برگزاری برنامههایی برای معرفی آثار قرآنی میتواند فرصتی برای آشنایی بیشتر مخاطبان با کتابهایی باشد که آموزههای قرآن را به مسائل روز جامعه پیوند میدهند و زمینه استفاده عملی از این معارف را فراهم میکنند.
قربانی با بیان اینکه مبانی دفاع مقدس در آموزههای الهی، قرآن کریم و مکتب اهلبیت(ع) ریشه دارد، گفت: دفاع مقدس را نباید تنها از منظر نظامی بررسی کرد؛ چراکه این مفهوم ابعاد گستردهای دارد و زندگی فردی، خانوادگی، اجتماعی، سیاسی و حتی دیپلماتیک جامعه را دربرمیگیرد. در چنین شرایطی، قرآن میتواند چارچوبی برای تصمیمگیری و رفتار مردم، خانوادهها، مدیران و مسئولان باشد. اگر جامعه بخواهد در برابر تهدیدها و دشواریها واکنشی درست و مبتنی بر ارزشهای دینی داشته باشد، باید مبانی قرآنی را در عرصههای مختلف زندگی مورد توجه قرار دهد.
سرپرست فرهنگسرای قرآن با تأکید بر ضرورت تبیین آموزههای قرآنی در تحولات اجتماعی تصریح کرد: اگر جامعه بر مبانی قرآن حرکت کند، میتوان به وعده نصرت الهی امیدوار بود. این مسئله باید در اجتماعات عمومی و میدانهای حضور مردم نیز مورد توجه قرار گیرد و برنامههای فرهنگی و تبلیغی به محتوای قرآنی مجهز باشند. سخنرانان، مداحان و فعالان فرهنگی باید بتوانند مبانی قرآنی تحولات و رخدادها را برای مردم توضیح دهند. این تبیین نباید به بیان کلیات محدود شود، بلکه لازم است روشن کند که هر فرد و هر گروه اجتماعی در موقعیتهای مختلف چه مسئولیتی دارد و چگونه میتواند آن را بهدرستی انجام دهد.
وی کتاب «قرآن و فصل جنگ» را اثری کاربردی برای شناخت وظایف اقشار مختلف جامعه دانست و افزود: این کتاب میتواند به مردم، مدیران و مسئولان کمک کند تا در شرایط جنگی، وظایف خود را از منظر آموزههای قرآن بشناسند. محتوای اثر برای مبلغان، واعظان، فعالان رسانهای، رسانه ملی، کنشگران فضای مجازی و خانوادهها نیز قابل استفاده است. جامعه برای مواجهه با شرایط دشوار، به آگاهی و بصیرت نیاز دارد و آشنایی با مبانی قرآنی میتواند روحیه ایستادگی، مسئولیتپذیری و همبستگی را تقویت کند.
قربانی با اشاره به اینکه انتقال مفاهیم دینی باید متناسب با نیازهای جامعه انجام شود، اظهار کرد: گاهی مردم در مواجهه با حوادث و اتفاقات، پرسشهایی دارند که پاسخگویی به آنها نیازمند شناخت دقیق آموزههای قرآن است. فعالان فرهنگی باید بتوانند این آموزهها را از سطح مفاهیم کلی فراتر ببرند و به زبان قابل فهم برای مخاطبان ارائه کنند. وقتی مردم بدانند در شرایط دشوار چه مسئولیتی در برابر خود، خانواده، جامعه و دیگران دارند، امکان مشارکت آگاهانه آنان در عبور از بحران افزایش پیدا میکند. به همین دلیل، تولید و معرفی آثاری که پیوند میان قرآن و مسائل روز را برقرار میکنند، اهمیت دارد.
سرپرست فرهنگسرای قرآن در بخش دیگری از سخنان خود به نمایشگاه «سورههای پایداری» اشاره کرد و گفت: این نمایشگاه با محوریت ۲۵ سوره قرآن کریم و با تمرکز بر مفاهیمی همچون ایثار، استقامت، جهاد و شهادت در نگارخانه فرهنگسرا برپا شده است. هدف از طراحی این مجموعه، نزدیککردن مخاطبان به محتوای سورهها و فراهمکردن فرصتی برای آشنایی با پیامهای محوری آنهاست. تلاش شده است تا مخاطب در زمانی کوتاه بتواند با موضوع اصلی هر سوره آشنا شود و نسبت میان مفاهیم قرآنی و موضوع پایداری را بهتر درک کند.
وی با توضیح درباره شیوه ارائه آثار در نمایشگاه بیان کرد: تابلوهای این مجموعه بهگونهای طراحی شدهاند که مخاطب بتواند هرکدام را در حدود ۳۰ ثانیه تا یک دقیقه مشاهده کند و با کلیت سوره و پیام اصلی آن آشنا شود. البته این آشنایی کوتاه به معنای بینیازی از مطالعه و تدبر بیشتر نیست، بلکه میتواند مقدمهای برای مراجعه دوباره به قرآن و شناخت عمیقتر محتوای سورهها باشد. هدف آن است که مخاطب پس از مشاهده آثار، برای خواندن آیات و تأمل در مفاهیم آنها انگیزه بیشتری پیدا کند و بتواند ارتباط میان آموزههای قرآنی و مسائل زندگی را دریابد.
قربانی در پایان با تأکید بر اینکه قرآن نباید تنها به تلاوت محدود شود، گفت: قرآن کریم منشور زندگی و راهنمای انسان در موقعیتهای مختلف است و میتواند در دشواریها، تصمیمگیریها و انجام مسئولیتهای اجتماعی مسیر درست را نشان دهد. بر همین اساس، نمایشگاه «سورههای پایداری» پس از آیین رونمایی کتاب افتتاح میشود تا در کنار معرفی یک اثر پژوهشی، زمینه آشنایی مستقیمتر مخاطبان با مفاهیم قرآن نیز فراهم شود. پیوند میان فعالیتهای فرهنگی، مطالعه آثار قرآنی و حضور آموزههای این
کتاب آسمانی در زندگی روزمره، میتواند به تقویت فرهنگ قرآنی در جامعه کمک کند.










نظر شما